Enderun, saraylarda harem ve hazine dairelerinin bulunduğu yer anlamına gelmektedir. Mekânsal olarak sarayların iç bölümü, enderun olarak adlandırılmaktadır. Bununla birlikte, enderun aynı zamanda devlete üst düzey yöneticilerin yetiştirildiği okulun adıdır ve okulun bu isimle anılmasının nedeni de bulunduğu yerdir. Başka bir ifadeyle, okul, ismini bulunduğu mekândan (sarayın iç bölümü) almıştır.

Enderun mektebinin kuruluş tarihi konusunda kaynaklarda farklı görüşler mevcuttur. Lakin kaynakların karşılaştırmalı okuması bizlere mektebin kuruluş çalışmalarının II. Murad döneminde başladığını ve Fatih döneminde tamamlandığını söylemektedir.

Enderun mektebi, öğrenci seçme aşamasından mezuniyete kadar her aşaması sıkı kurallarla düzenlenmiş bir sistemler bütünüdür. Sistemin amacı, devlete sadık yönetici elit yetiştirmektir. Bu kısa çalışmada da enderun mektebi hakkında genel bir çerçeve oluşturulmaya çalışılmıştır.

Enderun mektebinin öğrenci kaynağı, “içoğlanı” adı verilen devşirmelerdir. İçoğlanları devşirilen çocukların en seçkinleridir. Ancak bu en seçkin devşirmeler dahi doğrudan enderun mektebine alınmamış, önce hazırlık saraylarında bir ön eğitime tabi tutulmuş ve bu eğitimin sonunda bir seçme daha yapılarak en yetenekli olanlar enderuna kabul edilmiştir.

Enderun Mektebi’nde dönemin temel eğitim kurumu konumunda olan medreselerden farklı bir yol izlenmiştir. Sakaoğlu’nun yorumuna göre, Enderun’da verilen eğitim Antik Çağ’dan izler taşımakta ve “iyi bir vücut ve zekâ” gelişiminin sağlanması amacıyla jimnastik ve müzik eğitiminin yanı sıra dil, edebiyat ve matematik eğitimine yer veren o dönemin tek okulu olma özelliği taşımaktadır (Sakaoğlu, 2003). Okulda verilen eğitimin bir başka özelliği ise, akademik eğitim ile uygulamanın bir arada yürütülmesidir. Her bir içoğlanı bulunduğu odanın görev alanına uygun hizmetlerde çalışırken, diğer yandan da belli bir programa uygun olarak eğitim almaktadır. Bu eğitim programı askerlikten, güzel sanatlara ve politikadan diplomasiye kadar sarayın ihtiyaç duyduğu her alanı içermektedir (Sakaoğlu, 2003).

İçoğlanlarının bir hizmette veya sanatta maharet kazanma zorunlulukları Enderun’da verilen eğitimin bir diğer özelliğidir. Bu durumun doğal bir neticesi olarak okul içinden hat, minyatür, nakş, ciltçilik, divan edebiyatı ve müzik gibi alanlarda birçok önemli isim yetişmiştir (İnalcık, 2006). Böylece Enderun Mektebi’nin yönetici yetiştirmenin ötesinde imparatorluğun kültür ve sanat alanına yön veren isimleri de yetiştiren bir kurum olduğu anlaşılmaktadır.

Buraya kadar sayılan özelliklerin dışında Enderun Mektebi’nde verilen eğitim açısından üzerinde durulması gereken son özellik, eğitim süresi boyunca uygulanan katı disiplindir. İçoğlanlarının günlük hayatları sıkı kurallarla düzenlenmiştir. Gece yatma, sabah kalkma, gün içerisinde yemek ve istirahat ile eğitim vakitleri belli olup, bu vakitlerin dışında farklı bir uğraş ile meşgul olmaları mümkün değildir. İnalcık’ın ifadesiyle, içoğlanları saraydan ayrılıncaya kadar adeta bir manastır hayatı yaşamaktadırlar (İnalcık, 2006).

Enderun Mektebi’nde eğitim ve öğretim, aralarında hiyerarşi bulunan ve her birinin görev alanı farklı olan odalar sistemi temelinde gerçekleştirilmektedir. Mektebin bünyesinde “Büyük ve Küçük Odalar”, “Doğancı Koğuşu”, “Seferli Odası”, “Kiler Koğuşu”, “Hazine Odası” ile “Has Oda” olmak üzere altı oda bulunmaktadır. Ancak bu odalar arasında asıl öneme sahip olanlarının Seferli Odası, Kiler Koğuşu, Hazine Odası ve Has Oda olduğunu söylemek mümkündür. Fatih Sultan Mehmet döneminde kurulan Kiler Koğuşu, Hazine Odası ile Has Oda imparatorluğun sonuna kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir. Seferli Koğuşu 19. yüzyıl başında, diğer odalar ise 17. yüzyılın ikinci yarısında kaldırılmıştır.

Hazırlık saraylarından Enderun Mektebi’ne gelen içoğlanlarının ilk durağı, Büyük ve Küçük Odalardır. Bu odaların doğrudan padişahın hizmetine yönelik bir görevleri yoktur. Dolayısıyla, bu odalar bünyesinde içoğlanlarına sadece eğitim verilmektedir. Eğitimin içeriği ise hazırlık saraylarında verilen başlangıç eğitiminin devamı niteliğindedir. Bu devamlılığa koşut olarak bu odalarda Kuran-ı Kerim, Türkçeye ilaveten Arapça ve Farsça öğretilmekte ve spor eğitimi verilmektedir. Padişaha ait doğan ve şahin gibi kuşları yetiştirmek ve beslemek ile padişahın av sırasındaki avcılık ile ilgili hizmetlerini görmekle görevli Doğancı Koğuşu ve bu odada verilen eğitim hakkında kaynaklarda yok denecek kadar az bilgi mevcuttur.

Mektebin dört temel odasından ilki olan Seferli Koğuşu’nun ilk zamanlardaki görevi, “enderun halkının çamaşırlarını yıkayıp, tertib etmek (Uzunçarşılı, 1998)” olarak tespit edilmiştir. Ancak odanın görev tanımı zamanla değişmiş ve burası çeşitli sanatların öğrenildiği bir sanat mektebi haline gelmiştir. Enderun Mektebi’nden çıkan birçok sanatçının bu odadan yetiştiği ifade edilmektedir. Dolayısıyla, bu odayı günümüz ifadesiyle Enderun Mektebi’nin güzel sanatlar fakültesi olarak kabul etmek mümkündür.

Kiler Koğuşu derece bakımından Seferli Koğuşu’nun üzerinde yer alır. Bu odanın görevi, başta Padişah olmak üzere harem-i hümayun ile içoğlanlarının yeme-içme hizmetlerinin yerine getirilmesidir. Kiler Koğuşundan sonra sırasıyla Hazine Odası ile Has Oda gelmektedir. Hazine Odasının görevi, adından da anlaşıldığı üzere padişaha ait enderun hazinelerinin muhafaza edilmesidir. Bu odanın başı konumunda olan Hazinedar Başı ile odanın kıdemlilerinin padişahın bir takım kişisel hizmetlerini (namazdan önce seccadesinin serilmesi gibi) yerine getirme görevleri bulunmaktadır. Oda hiyerarşisinin tepesinde bulunan Has Odanın temel görevi ise, Hırka-ı Şerif Dairesi’nin temizliğini ve bakımını yapmaktır. Bu odanın amiri olan Has Oda Başı ile oda kıdemlilerinin Hazine Odası’nda olduğu gibi padişahın kişisel hizmetlerine yönelik görevleri bulunmaktadır.

Kiler Koğuşundan itibaren padişaha doğrudan hizmet boyutu ön plana çıkmaktadır. Verilen eğitimin içeriği de Has Odaya doğru ilerledikçe devlet idaresine ilişkin alanlar üzerine yoğunlaşmaktadır. Odalar arası geçiş başarı esasına dayalı olarak işlemektedir ve bu geçişler “Büyük Çıkma” ile “Küçük Çıkma”larda yapılmaktadır.

“Büyük Çıkma” padişah değişikliklerinde, “Küçük Çıkma” ise, sarayın ihtiyaçları dikkate alınarak belli aralıklarla yapılan işlemlerdir. Odalar arası geçişin yanı sıra bu çıkmalarda enderun bir yandan mezun verirken diğer yandan da öğrenci almaktadır. Diğer bir deyişle, çıkmalar öğrencinin bulunduğu konuma göre üç farklı anlama sahiptir. Hazırlık sarayındaki öğrenciler için çıkma, enderuna kabul; odalardaki öğrenciler için bir sonraki odaya geçiş anlamına gelmektedir. Lakin her odanın önceden tespit edilmiş bir kontenjanı vardır ve odalar arası geçiş başarı temelinde bu kontenjan dikkate alınarak yapılmaktadır. Sistem en başarılı öğrencilerin Has Odaya ulaşması üzerine kurulmuştur ve Has Odaya ulaşamayan öğrenciler için bu çıkmalar, enderundan mezuniyet anlamına gelmektedir. Bu öğrenciler, bulundukları odaya göre taşrada subaşılık, sancak beyliği gibi görevlere atanmaktadır.

Has Odaya ulaşan ve padişahın en yakınında bulunan içoğlanları, en seçkin öğrencilerdir. Osmanlı yönetici elitinin nüvesini teşkil eden bu öğrenciler, beylerbeyliği başta olmak üzere üst düzey yöneticilik görevleri ile taşraya çıkmaktadırlar. Bir örnek vermek gerekirse, Kanuni Sultan Süleyman’ın son Sadrazamı olan Sokullu Mehmet Paşa Has Odadan Kaptan-ı Derya (donanma komutanı) olarak çıkmıştır.

İnalcık çıkma sisteminin, eyaletler idaresinin ahenkli bir bütün halinde işlemesini sağladığını ifade etmektedir. Böylece, imparatorluk merkezi ile merkeze oldukça uzak olan eyaletlerde aynı yönetim bilgisi temelinde birlik sağlanmış olmaktadır. Bu yönüyle Enderun Mektebi, padişaha mutlak anlamda sadakatle bağlı yönetici grubu yetiştirme işlevini yerine getirmiş olmaktadır.


Kaynakça

Akkutay Ülker, Enderun Mektebi, Gazi Üniversitesi Yayınları, Ankara, 1984.

Altınay Ahmet Refik, Sokollu, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2001.

Gökbilgin Tayyib, “Sokollu Mehmed Paşa Maddesi”, İslam Ansiklopedisi, VII, s.595-605.

İnalcık Halil, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2006.

Sakaoğlu Necdet, Osmanlıdan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2003.

Uzunçarşılı İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti Teşkilatından Kapıkulu Ocakları-I, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1988.

Uzunçarşılı İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1988.

İNDİR