Yönetici Özeti

Bu çalışma raporu, Rusya ekonomisindeki son trendleri ele almakta ve Rus yetkililerin Rusya ekonomik krizinin en kötü kısmının geride kaldığı yönündeki resmi görüşlerinin karşıtı görüşler aktarmaktadır. Rapor, mevcut krizin arkasındaki ana etkenin, son 20 yılda görülmemiş olan iç tüketimdeki keskin düşüşün olduğunu vurgulamakta ve batı dünyasının uyguladığı yaptırımların bu gelişmelerde anahtar role sahip olduğunu belirtmektedir.

Anahtar kelimeler:
Rusya – Ekonomi – Kriz –İç Talep – Enflasyon – Reel Ücretler – Yaptırımlar

Giriş

Rus yetkililer, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in de yakın dönemde iddia ettiği gibi1 Rusya’daki ekonomik krizin “dip yaptığı”nı (ya da zirvesinin aşıldığını) geçtiğimiz aylarda sürekli öne sürmekteydiler. Ancak, Rusya ekonomisine ilişkin ham veri üzerinden kısa bir analiz ve durumun gelişimine ilişkin en gerçekçi örnekler krizin sadece sona ermekten uzak olmadığını, aslında sadece başlangıç aşamasında olduğu, ekonominin daha güçlü bir aşağı yönlü sarmala girme adına her türlü olasılığa sahip olduğunu göstermektedir. Bu rapor, bu durumun neden kaynaklandığına ilişkin birçok önemli gerekçeleri ele alacaktır; batı dünyasının yaptırımları ve akabinde yaşanan rubledeki değer kaybı, yatırımlardaki düşüş ve Rusya’nın kamu ağırlıklı ekonomi sisteminin verimsizlikleri ile mevcut krizin ana ayırt edici özelliğini oluşturan ve 1990ların başlarından bu yana görülmeyen ölçüde gerçekleşen kalıcı ve giderek kötüleşen tüketici alım gücünün gibi.
Bahse konu son etken, Rusya’da daha önce yaşanan Sovyet sistemi sonrası ekonomik krizlerden önemli ölçüde farklılaşmaktadır. 1998 borç ödeyememe sürecinde, reel gelirlerdeki çöküş ciddi boyutta gerçekleşmişti, ancak, kısa süreli ve daha V şeklinde yaşanmıştı2. Ayrıca, az sayıda gerçek kişi tasarruflarını ruble cinsinden tutmuş olup, çoğu rubledeki kalıcı istikrarsızlık nedeniyle rezerv para cinsinden tutulmuştu. Bu durum, tüketici alım gücünü sadece sınırlı ölçüde kötüleştirmişti. Daha sonra yaşanan 2008-09 krizinde ise, GSYH’de ve toplam çıktıda yaşanan keskin düşüşe rağmen reel gelir büyümesi –her ne kadar 2000-07 dönemindeki % 12’lik yıllık büyüme ortalaması ile kıyaslandığında düşüşe uğramış olsa da- pozitif seyrini devam ettirmiştir.

Batı yaptırımları sert çarptı

Şu açık ki, nüfusun satın alma gücündeki mevcut çöküş, düşen petrol fiyatları ve Rusya’ya karşı batı dünyasınca uygulanan yaptırımlar nedeniyle oluşan rublenin keskin değer kaybı ile yakından ilgili. Genel kanaatin aksine yaptırımlar çöküşe büyük ölçüde katkı sunmuştur: 2014 ortalarına doğru Rus şirketleri ve bankaları çoğunluğu kısa vadeli olan ağır dış borç kullanımı gerçekleştirmekteydiler. Batı yaptırımları nedeniyle Rusya kendisini uluslararası kredi blokajına maruz buldu. Uluslararası finansal piyasalardan borçlanmak aşırı zor bir hal aldı. Hatta bu durum, yaptırımlarla doğrudan ilgili olmayan Rus şirketler ve bankalar için de geçerliydi. Uluslar arası kreditörler Rusya’nın sahip olduğu politik risk seviyesini ciddi ölçüde yenden değerlendirdi. Rusya’nın politik risk seviyesi, Rusya’nın uluslararası arenadaki saldırgan tutumunun yoğunluğunun artması nedeniyle yaptırımların kapsamının her daim genişletilebilecek olması nedeniyle yaptırım listesinde yer alandan daha geniş çapta Rus borçlanıcıların kredi fırsatlarını kötü etkilemişti. Kısa vadeli borçlarını çeviremeyecek durumda olan borçlanıcı Rus firmalar, kısa vade içerisinde büyük tutarda döviz cinsi borçları geri ödemeye zorlandı. 2014 Temmuz ayındaki zirvesinden (660 milyar ABD doları) bu yana, şirketler ve bankacılık sektörünün dış borç portföyü, sadece 15 ay içerisinde 190 milyar ABD dolar kadar küçüldü ve toplam borç tutarı 2015 Ekim ayında 479 milyar ABD dolarına geriledi3.
2014-15 dönemine kıyasla petrol fiyatlarında daha keskin düşüşün yaşandığı4 ve Rusya Merkez Bankasının döviz rezervlerinin kıyaslanabilir ölçüdeki kısmının benzer şekilde rublenin desteklenmesi için kullanıldığı 2008 yılında rubledeki benzer bir çöküşün yaşanmadığı not edilmelidir. Bu durum, yaptırımlar nedeniyle oluşan dış kredi blokajının mevcut durumun oluşmasında önemli rol oynadığı teorisinin kredibilitesini artırmaktadır.

Reel Gelirler Rubledeki Değer Düşüşü Nedeniyle Keskin Şekilde Düştü

Rubledeki düşüş, reel gelirlerdeki büyük düşüşün arkasındaki temel etken oldu. Rusya’nın iç piyasası halen büyük ölçüde ithalata dayalı olup, bu durum topla ithalat hacmindeki son küçülmeye rağmen değişmemiş durumdadır5. Rusya’daki tüketici odaklı sanayi çoğunlukla rekabet gücünden yoksundur. Bu durum, yetkililerin umutlarına rağmen geniş çaplı ithal ikamesi olanaklarını düşürmektedir. Sonuç olarak, fiyatlar önemli ölçüde artmış ve resmi yıllık gıda enflasyonu Ocak-Eylül ayları arasında % 20’nin üzerinde gözlemlenmiş olup, bazı temel kalemlerin fiyatları daha da fazla artış göstermiştir. Gıda depolarındaki gerçek fiyatların Rusya Resmi İstatistik Ajansı’nın raporladığı seviyelerden çok daha yüksek şekilde arttığına ilişkin kanıtlar nedeniyle resmi enflasyon ölçümlerinin gerçek gıda ve diğer ürün fiyatlarını doğru şekilde yansıttığına ilişkin ciddi kuşkular bulunmaktadır.
İstatistikler, enflasyonun nüfusun satın alma gücü üzerindeki yıkıcı etkisini göstermektedir: geçen ayların büyük çoğunluğunda perakende satışlar ve reel ücretler yıllık bazda % 10 daha düşük gerçekleşmiş ve reel hanehalkı gelirleri % 5 civarında küçülmüştür. 2015 yılında Rusların dayanıklı ürün alımını azalttığına ve temel gıdanın nüfusun önemli bir kısmının alışveriş sepetinin ana parçasını oluşturduğuna ilişkin birçok işaret bulunmaktadır6.

Tablo 1: 2015 Yılında Rusya’daki Tüketici Satın Alım Gücüne ilişkin Anahtar Göstergeler7

Tablo 1’den görülebileceği üzere, dalgalanan bazı göstergelere rağmen son aylara ilişkin genel resim tutarlı şekilde menfi olarak sürmektedir. Perakende satışlar genel olarak 2015 Eylül ayında daha önceki herhangi bir aydan daha fazla (% 10’un üzerinde) düşüş göstermiş, Ekim ayında ise Eylül’den daha da keskin bir şekilde (% 12 civarında) düşmüştür. Bu durum, yetkililerin Ekim ayında “krizin dibinin geçildiğine” ilişkin yinelenmiş güvencelerine rağmen gerçekleşmiştir8. Bu nedenle, gerçekte Rus yetkililerin Rusya’nın krizin dibinin (ya da zirvesinin) geride kaldığına ilişkin teorilerini destekleyecek bir kanıt bulunmamaktadır.
Teorik olarak, tüketim hanehalklarına sunulabilecek kredilerle desteklenebilir. Ancak, 2014 yılında dahi Rusya’nın kredi talebinin doygunluk işaretleri göstermekte ve bankaların nüfusun daha fazla kredi istemediğine ilişkin raporlamalar yapmaktaydı9.

İç Talebi Zayıflatan İlave Etkenler
Ayrıca, 2 etken daha iç talep düşüşüne katkı yapmaktadır:

  • Rubleye yönelik ilave şokların olasılığı10 ve
  • Hükümetin, (gelecek yıl iç talep üzerinde kesinlikle daha fazla yavaşlamaya yol açacak olan) 2016 yılında bütçe sisteminde maaşları ve sosyal güvenlik ödemelerini enflasyonla uyumlu şekilde endekslememe kararı11.

İç piyasa odaklı imalat ve hizmet sanayilerinin iç talepteki keskin düşüşe uyum sağlayamaması bir problemdir. Bu sektörler, geçmiş krizlerden deneyimlenen göreceli hızlı toparlanma umuduyla ve yetkililerin “krizin en derin noktasının geçtiği” ve “her şeyin daha iyi olacağı” güvenceleriyle üretim yapmayı sürdürdüler. Örneğin, Rusya’daki araç satışları son aylarda Mart ayından bu yana yıllık bazda %30-40 düşerken, çoğu otomobil üreticisi 2015 yılı için üretim planlarını sadece %10-15 düşürdüler. Ancak şimdi bu üreticiler, krizin süregelen yapısını anlamaya, çıktı planlarını daha da düşürmeye ve buna uygun olarak işçileri çıkarmaya başladılar12. Ayrıca Eylül ve Ekim aylarında rekor sayıda ticaret ve ofis alanları boşaltıldı13. Bunun anlamı, imalat ve hizmetler sektöründe göreceli olarak ılımlı düşüş rakamları (Tablo 2’de gösterildiği üzere, imalat çıktısı perakende satış büyümesinin gerisinde ilerlemekteydi), düşen talep ile uyumlu hareket etmedi ve iyimserlerin umduğu hızlı toparlanmanın tesisi yerine çıktı talebini daha da düşürdü.

Tablo 2: 2015 Yılında Rus İmalat Sektörü Karşısında Perakende Satışlar14

Bu durum, iç odaklı sektörlerin en büyük işveren olduğu, işçilerin işten çıkarmalara, ücret düşüşlerine, ödeme tehirlerine karşı geleceği ülkede iç talepteki düşüşü daha fazla tetikleyen bir etken olmuştur. Böylelikle, tüm ekonomi, toparlanmaya yönelik popüler eklentilerin tam tersine, Sovyetler Birliği’nin çöküşünden bu yana en büyük krizi oluşturacak olan aşağı yönlü sürekli bir sarmala sürüklenmiş olabilir. Tüketici satın alma gücündeki kalıcı düşüş kriterine dayanarak, durumun bu şekilde seyrettiğini tanımlamak mümkündür.

Yatırımlarda Düşüş ve Vergilerde Artış

İç talepteki düşüşün ötesinde, Rus ekonomisinin geleceğine ilişkin olumsuz senaryolara katkı sunan başka etkenler de mevcuttur:

  • Sabit yatırımlar düşüştedir (2015’in ilk 9 ayı süresince yıllık bazda % 5,7 ve Eylül ayında yıllık bazda % 5,2)15 ve çökmüş iç talep, kötü yatırım ortamı, yaptırımlar, aşırı pahalı kredi ve uluslararası borçlanmaya erişimde yaşanan köklü problemler karşısında yeniden artacağına ilişkin çok düşük bir olasılık mevcuttur. Hâlihazırda, yatırım yapmak hiç anlamlı değildir. Diğer etkenler arasında, finansman için bir kaynak bulunmamakta olup, sermaye yatırımı durumu böylesi kötüyken ekonomide büyümenin yeniden sağlanmasını tahayyül etmek güçtür.
  • Yılın ilerleyen dönemlerinde, madencilik sanayii mütevazi büyüme gösteriyordu16. Fakat bu durum, hükümetin yakın dönemde verdiği mineral kaynak sektöründe vergileri önemli ölçüde artırma kararıyla sona erebilir17. Rus petrol endüstrisi, zayıf planlama ile çoktan mücadele etmekte. Üretimin çoğunluğu Batı Siberya’daki tüketilen ve olgunlaşmış alanların stoklarından karşılanmakta olup, çoktan düşüş sergilemekte ve petrol üretimindeki son dönem büyümesi sadece küçük sayıda yeni orta boyutta alanların ve Bashneft gibi petrol çıkarım faaliyetleri genişletme standartlarının üstüne çıkan küçük firmaların katılımıyla güvence altına alınabilmiştir. Bu durum ışığında, önemli ölçüde vergi artışı petrol üretiminin kısa süre içinde düşmesiyle neticelenebilir18. Rusya Maliye Bakanlığı’nın petrol sanayine “vergi indirimi dilenciliği yerine yatırım verimliliğini artırma” yönündeki çağrılarının19 tersine, geçmiş dönem deneyimleri petrol üretim firmalarının kârları üzerindeki dehşet baskıya sermaye yatırımlarını kısmadan dayanmasının bir yolu olmadığını, ve bu durumun, petrol üretim seviyesini sürdürebilmek için yatırıma sürekli ihtiyaç duyulduğu bir ortamda büyük ölçüde tükenmiş alan stoku ile birlikte çıktı oranlarında ivedi etkiye sahip olacağını göstermektedir.

Kamu Öncülüğündeki Ekonomik Modelin Verimsizlikleri

Rusya ekonomisinin 2013 yılında belirgin olmaya başlayan genel düşük verimliliğini de belirmek gerekli20. 10 yıl boyunca uygulanan kamu sektörünün genişletilmesi ve kamu yatırımlarını ekonomik büyümenin ana iticisi yapma stratejik fikri işe yaramadı. Toplam genel hükümet sabit yatırımları 2013 ve 2014 yıllarında sırasıyla 1,9 ve 1,8 trilyon rubleye erişti. En büyük 10 kamu iktisadi kuruluşunun toplu sabit yatırımları her yıl 2,4-2,8 trilyon ruble olarak gerçekleşti ve toplam sabit yatırım rakamı 5 trilyon rubleye ulaştı. Ancak, 2013 yılında büyüme çoktan zarar görüştü ve büyük çaplı bu kamu yatırımları hiç büyüme sağlamadı. Bu durumun basit bir açıklaması mevcut: yolsuzluk olsa da, problem aslında çoğunlukla kamu ile ilgili sektörlerin yanlış kaynak tahsisi ve batık maliyetlere yol açan verimli şekilde yatırım yapmasına yönelik motivasyon eksikliğiyle ilgiliydi. Bu durumun örnekleri, alakasız yerlere yapılan (bridges to nowhere) devasa köprülerde (özellikle Vladivostok’u yakınındaki hiçbir kayda değer iktisadi aktivitenin ve nüfusun yer almadığı, kullanılmayan Russky Adası’na bağlayan 1 trilon ABD dolarlık olanda), Soçi’deki 50 milyar dolarlık (devasa altyapı ve binaların nereyse tamamının şu an kullanımda olmadığı) Olimpiyat şehrinde ve (ancak kapasitesinin küçük bir bölümünü kullanan) büyük hidroelektrik barajları ve gaz boru hatları gibi örneklerde görülebilir. Kâğıt üzerinde, bunların hepsi sermaye yatırım; ancak, daha ileri iktisadi aktivite ve değer oluşturmayan ve eninde sonunda batık maliyet olarak yazılacaklar. Bu nedenle, kamu yatırım modelinin Rusya’da çalışmadığı apaçıktır. Aynı zamanda özel yatırım da, kötü yatırım ortamı, mülkiyet hakları eksikliği, kamunun stratejik sektörlere özel yatırımı sınırlayan özel çabaları nedenleriyle kısıtlanmıştır.
Yukarıda değinilen tüm hususlar varlığında, Rusya ekonomisinin yeniden büyümeye başlamasını beklemek oldukça güç. Bu pozisyonu takınanlar, yukarıda bahsedilen güçlüklerin nasıl aşılacağına ilişkin ciddi çözümler sunmakta başarılı olacaktır. İkna edici bir açıklama sunulana değin, iyimser tahminleri tartışmak anlamsız olacaktır. İyimserler yeni bir “düşük baz etkisi”nin başlamasını ummakta; ancak, yukarıda açıklandığı üzere, ekonomiyi bir sarmal etkisine büyük olasılıkla çekecek (tahrip edilmiş iç talebin imalatçıları işçi çıkarmaya ve ücretleri düşürmeye zorlaması, bu durumun iç talebe yönelik ilave şoklara yol açması, yatırımcıların iç talepte süregelen zayıflamaya ilişkin giderek artan ihtiyat sergilemesi gibi) daha ciddi etkenler yürürlükte.

Merkez Bankasınca Uygulanacak Bir Enflasyonist Teşviğin Cazibesi

Bu durum karşısında, Rus yetkililer ekonomiyi desteklemek için (hükümete ve reel sektöre Merkez Bankası kredisi sunma yoluyla) para basmaya başlama fikrinin etrafında oynamaktalar. Merkez Bankası, kısıtlı ölçüde21 bu eylemi gerçekleştirmekte, mutlak devletçi iktisatçılar hükümetten bu adımı daha kararlı atmasını daha sesli şekilde talep etmektedirler22. Bu fikrin destekçileri ancak, ilave para akımını etkin şekilde absorbe etmesi için girişimci adımların yeniden önemli ölçüde hareketlenmesi eksikliğinde, bu yeni paranın büyük olasılıkla (aynı şekilde argümanların devasa parasal emisyonu desteklemek için kullanıldığı 1990larda yaşanana benzer şekilde) döviz piyasasında sona ereceği ve enflasyonu tetikleyeceğini fark edememekteler. Bu nedenle, eğer hükümet bu fikri benimserse, felaket-vari sonuçları olabilir. Ancak, bu adımın atılıp atılmayacağı henüz belli değildir ve yetkililer açıkça saldırgan emisyon seçeneği beklentisi hakkında ihtiyatlı davranmaktadır.
Belirgin şekilde, durumun ciddiyetine rağmen Rus hükümeti, sadece krizin dibinin geçildiğinden böbürlenmekle kalmayıp, krizin ve güçlüklerin giderilmesine yönelik özel bir plan kararlaştırılmasından çekinmiştir. Son dönemde, İktisadi Kalkınma Bakanlığı bir “kriz karşıtı plan”a ihtiyaç duyulmadığını açıkça belirtmiştir23. Bu yaklaşım, Rus yetkililerin tüm koşul setini yanlış yorumladığı hakkında fikir vermekte ve SSCB’nin çöküşünden bu yana gözlemlenen en kötü ekonomik krizin geleceğine ilişkin iyimser beklentiye girilmemesi gerektiğini işaret etmektedir.

Batı Dünyasına Etkileri

Bu durumun batı için 2 ana etkisi olacaktır. Öncelikle, genel kanının aksine, Rusya’ya yönelik ekonomik yaptırımlar sadece çalışmakla kalmayıp Rusya ekonomisi üzerinden daha önce görülmeyen etkiler bırakmaktadır. Rus yetkililer, köklü şekilde ülkenin ucuz dış kredilere bağımlılığını ve Rusya’nın hâlihazırda büyük bir kredi çöküşü yaşadığı gerçeğini olduğundan hafif gördüler. Bu durum, rubleyi tarihi düşük seviyelere çekti, iç talebi mahvetti ve ekonomiyi dibe itti. Toparlanmanın yakın zamanda gerçekleşmesi pek mümkün görünmüyor. Finansman kaynakları belirsiz olup, batıdaki özel kredi kaynaklarına erişim kesilmiş durumda, Çin Rusya’ya büyük tutarlarda borç vermemekte ve parasal genişleme riskleri yetersiz girişimci aktivite ve olumlu yatırım iklimi eksikliği nedenleriyle enflasyonu tetiklemektedir.
İkinci olarak, süregelen krizin politik etkileri daha çok kısa vadeli bir hikaye olup, hükümet mevcut duruma dayanma için hâlâ bir miktar rezerve sahiptir. Ancak, Rusya kamuoyunun dikkatinin iç ekonomi meselelerine çevrilmesi önemli bir endişe kaynağı24 halini almış olup, şu hususları işaret etmektedir:

  • Ekonomik endişeler muhtemelen, Vladimir Putin’in uluslararası arenadaki kumarına yönelik sağlam bir sınırlayıcı etkide bulunacaktır.
  • Giderek büyüyen iktisadi güçlükler nedeniyle Rus yetkililerin iç politik konulara kayda değer ölçüde ağırlık vermeye başlaması ve bir dönüş sergilemesini beklemek yerinde olacaktır. 2015 Eylül ayında yapılan son bölgesel seçimler gösterdi ki, yetkililer ancak oldukça düşük katılımın görüldüğü alanlarda kararlı şekilde zafer elde edebili: bölgesel idare (gubernational) seçimlerinin yapıldığı alanların ¼’ünde mevcut iktidar partisi adayları bölgesel başkentleri (Arkhangelsk, Blagoveschensk, Omsk ve Yoshkar-Ola) kaybettiler ve belki de son on yıllık sürede ilk kez, mevcut iktidar partisi Birleşik Rusya Irkutsk’ta idare seçimini büyük farkla kaybetti.
  • İzlenmesi önem arz eden önemli bir olay, 2016 Eylül ayında yapılacak olan federal parlamento seçimleri olacak. Bu seçimde, Putin’in Rusya politik sistemi üzerindeki hakimiyeti, yetkililerin süregelen krize ilişkin düşük performansı ile irtibatlı şekilde ciddi bir stres testinde geçecek.
  • Putin cari ekonomik güçlüklerle desteklenen ciddi bir iç destek çöküşü yaşarsa, 2 senaryoyu beklemek olası: 1. Krizin etkilerini perdelemek amacıyla yürütülecek yoğunlaşmış dış politika ilintili hareketlilik (bu konu ayrı bir analiz konusu olup, böylesi bir hareketlilik olası görülmemektedir) ve 2. Putin’in hakim pozisyonunu korumak için yeniden iç meselelere odaklanılması, saldırgan uluslar arası tutumdan önemli ölçüde çekilme.

Yazar Hakkında

Vladimir Milov, Rusya Demokratik Tercih Partisi Başkanı, Enerji Politikası Enstitüsü Direktörü ve Rusya’nın eski Enerji Bakanıdır.


1 Vedomosti, “Putin Rusya’daki Krizin Zirvesinin Geride Kaldığını Düşünüyor” http://www.vedomosti.ru/economics/news/2015/10/22/613983-putin-krizis-proiden (3 Aralık 2015)
2 1998 yılında hanehalkının reel geliri % 15,9, 1999 yılında ilaveten % 12,4 düşmüştü. 2000 yılı başlarında ise % 12’lik büyüme kaydedilmişti.
(Rusya Federasyonu, Federal Devlet İstatistik Servisi http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/level/ (3 Aralık 2015 tarihinde erişilmiştir)
3 Rusya Merkez Bankası, “Dış Âlem İstatistikleri” http://www.cbr.ru/statistics/?PrtId=svs (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
4 2008 Temmuz ayında 144 ABD doları olan varil petrol fiyatı 2008 Aralık ayında 34 dolara gerilemiştir.
5 A. Shapovalov, “Ruslar, İthal Gıdalara Daha Öncekiyle Aynı Tutarda Harcama Yapıyor”, Kommersant, 23 Ekim 2015, http://www.kommersant.ru/doc/2838062 (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
6 O. Soloveva, “Ruslar Ucuz Ürünlere Yöneliyor”, Nezavisimaya Gazeta, 3 Nisan 2015, http://www.ng.ru/economics/2015-04- 03/4_food.html (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
N. Petrova, “Prenses Parasının Hikayesi”, Kommersant Dengi, 9 Kasım 2015, http://kommersant.ru/doc/2841745 (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
7 Rusya Federasyonu, Federal Devlet İstatistik Servisi, “Rusya’nın Sosyo-Ekonomik Durumuna İlişkin Bilgi”, http://www.gks.ru/bgd/free/B15_00/Main.htm (3 Aralık 2015 tarihinde erişilmiştir).
8 J. Kuandikova, “Uliukaev Rusya’daki Ekonomik Krizin Dibini Gördü”, RBK.ru, 27 Temmuz 2015, http://www.rbc.ru/economics/27/07/2015/55b637df9a7947ce90ec47ff (3 Aralık 2015 tarihinde erişilmiştir).
9 A. Krasnova ve A. Verenikin, “Nüfus Konut Kredisi Almayı Reddediyor”, RBC Daily, 6 Nisan 2015,
http://www.rbcdaily.ru/finance/562949994651349 (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir),
Rosbalt Business, “Bankalar, Rusların Daha Fazla Kredi Alma İsteksizliğinden Şikayetleniyor”, 3 Aralık 2014, http://www.rosbalt.ru/business/2014/12/03/1344318.html (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
10 G. Neyaskin, “Sergei Aleksashenko: Yıl Sonu Ruble İçin Ciddi Bir Test Olabilir”, Slon, 12 Ekim 2015, https://slon.ru/posts/57863 (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
11 R. Markelov, “Ekleme ve Çıkarma”, Rg.ru, 25 Ekim 2015, http://www.rg.ru/2015/10/26/budjet.html (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
12 Son haberler, Rusya’nın en büyük otomobil üreticisi AvtoVAZ’ın büyük ölçüde çıktı azatlımı ve işçi çıkarımı planladığını göstermektedir.
Auto Vesti, “Renault AvroVAZ’ı Lada X-Ray için Üretim Planlarını Düşürmeye Zorluyor”, 19 Ekim 2015, http://auto.vesti.ru/news/show/news_id/655861/ (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir),
RBC TV, “Avtovaz Düşen Satışlar Nedeniyle 6000 İşçiyi Çıkarabilir”, 12 Ekim 2015, http://rbctv.rbc.ru/archive/main_news/562949997625690.shtml (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir),
P. Gritsenko, “PwC, Rusya Otomobil Talebinin Bu Yıl Düşeceğini Tahmin Ediyor. 2014 yılı 4. Çeyrekte Piyasa Düşüşü, Yüksek Vergi Tabanı Deniyle Daha Hızlanacak”, Vedomosti, 9 Kasım 2015, https://www.vedomosti.ru/auto/articles/2015/11/09/615972-pwc-uhudshila-prognoz-rinkulegkovih-avtomobilei-etot-god (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
13 Irn.ru, “Knight Frank: 2008 Krizi Sürecine Kıyasla Moskova’da Boş Ofis Sayısı 1,5 Kat Fazla”, 13 Ekim 2015, http://www.irn.ru/news/103167.html (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir),
Lenta.ru Dom, “Moskova Alışveriş Merkezinde Boş Alan Sayısı % 10’a Ulaştı”, 6 Ekim 2015, http://dom.lenta.ru/news/2015/10/06/emptyshoppingmalls/ (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir)
14 Rusya Federasyonu, Federal Devlet İstatistik Servisi, “Rusya’daki Sosyo-Ekonomik Duruma İlişkin Bilgi”, Moskova, http://www.gks.ru/bgd/free/B15_00/Main.htm (3 Aralık 2015 tarihinde erişilmiştir).
15 Rusya Federasyonu, Federal Devlet İstatistik Servisi, “Rusya’daki Sosyo-Ekonomik Duruma İlişkin Bilgi”.
16 (Artan petrol üretiminin kaydadeğer (% 1,4) katkısıyla) 2015’in ilk 9 ayının ardından % 0,3’lük büyüme.
17 Yakın zamanda kararlaştırıldığı üzere 2016 yılında 300 milyar ruble kadar; ancak, bütçe açığını gidermek adına daha fazla vergi artışına ilişkin tartışma süregelmektedir.
A. Topalov, “Petrolcüler ve ‘Gazprom’ Ödemek Zorunda Kalacak], Gazeta, 26 Ekim 2015, http://www.gazeta.ru/business/2015/10/26/7845359.shtml (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
18 Yazarın Forbes.ru’da petrol üretim sanayi ve yeni vergi artışlarının yıkıcı etkisine ilişkin analizini inceleyebilirsiniz:
V. Milov, “Yeni Yol, Petrol Firmaları Devalüasyonun Bedelini Ödeyecek mi?”, Forbes.ru, 23 Eylül 2015, http://www.forbes.ru/mneniyacolumn/gosplan/300635-novyi-kurs-zaplatyat-li-neftyaniki-za-devalvatsiyu (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
19 Benzer bir argüman örneğin Maliye Bakanı Siluanov’un son dönemde Vedomosti’de yayınlanan petrol sanayine ilişkin planlanan vergi artışını doğrulamaya çalışan makalesi için kullanılabilir:
A. Siluanov, “Almak Ya Da Almamak”, Vedomosti, 6 Ekim 2015, http://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2015/10/07/611748-brat-ili-ne-brat (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
20 2013 yılı itibarıyla, durağanlık işaretleri Rusya ekonomisinde çoktan belirgindi, GSYH sadece % 1,1 ve sanayi üretimi sadece % 0,4 büyümüştü, sabit yatırımlar % 0,2 düşmüştü (ve tüm bu durumlar Brent tipi varil petrolün fiyatının 108 ABD doları olduğu dönemde gerçekleşmekteydi). Çoğu uzman, durgunlaşmayı o zamandan –Ukrayna krizinin, yaptırımların ve petrol fiyatlarındaki düşüşün öncesinde- tahmin etmekteydi.
21 Sorunlu banka çözümlemelerine ilişkin 450 milyar rublelik kurtarmalar için bkz:
S. Aleksashenko, “Rusya Merkez Bankası ve DIA Yaratıcılıkları ve Sebatları Hakkında Şaşırtmayı Asla Sonlandırmıyor”, Kommersant, 9 Kasım 2015, http://www.kommersant.ru/doc/2849916 (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
22 Son dönemde geniş şekilde ele alınan kamu raporu için bkz:
S. Glaziev, B. Titov and A. Klepach, “Экономика роста / Büyümenin Ekonomisi”, Stolypin Club, Moskova, Ekim 2015.
23 ITAR-TASS, “Минэкономразвития отказалось от антикризисного плана на 2016 год / İktisadi Kalkınma Bakanı 2016 Yılı için Kriz Karşıtı Plan Hazırlamayı Reddetti”, 20 Ekim 2015, http://www.vedomosti.ru/economics/news/2015/10/20/613611- minekonomrazvitiya-plana-2016 (30 Kasım 2015 tarihinde erişilmiştir).
24 Hükümetin Suriye krizine yönelik politikası geniş destek görmüş olsa da, anketler Suriye politikasına yönelik tutarlı bir düşük ilginin bulunduğunu göstermektedir.

İNDİR